پرتوپزشکی شاخهای از پزشکی است که در آن تشعشع خواص هستهای نوکلیدهای رادیواکتیو و نوکلیدهای پایدار ، هم برای تشخیص و هم برای درمان امراض بکار میروند. این امر میتواند یا با پرتودهی مستقیم مریض با یک چشمه تشتعشع خارجی یا با تزریق داروهای نشاندار با رادیواکتیویته به مریض تحقق یابد.
رادیو دارو داروهای نشاندار رادیواکتیو که به مریض تزریق یا خورانده میشوند ، به نام رادیو داروها معروف هستند. دارویی هستهای یا رادیو فارماکولوژی روش دارویی خاصی است که با ترکیبات ، آزمایش یا تزریق مناسب رادیو دارو به مریض ارتباط دارد.
کاربرد رادیوداروها
1- روش های تشخیص زنده
2- روش های تشخیص غیر زنده
روش های غیر زنده آنهایی هستند که روی نمونههای برداشته شده از یک مریض انجام میگیرد. تعدادی از این روش ها مستلزم بکارگیری رادیو داروها است ولی مهمترین آنها روش رادیو ایمونواسی (RIA) میباشد. رادیو ایمونواسی و تأثیر آن در پزشکی رادیو ایمونواسی نوعی تجزیه بطریق رقیق کردن ایزوتوپی (IDA) ، جزو استو کیومتری است که در آن عنصر مورد تجریه نشاندار و غیر نشاندار برای پیوند با مقادیر محدود مولکولی که بطور خاص با عنصر مورد تجزیه پیوند میدهد ، رقابت میکند. RIA بطور گسترده در آزمایشگاه های پزشکی برای تعیین هورمون ها ، داروها ، ویروس ها و دیگر گونههای آلی در سطح جهان بکار میرود.
شروع RIA به سال 1950 با بررسی S.Berson و R.Yalow بر روی متابولیسم انسولین B1I در مریضهای دیابتی بر میگردد. Berson و Yalow دریافتند که مریضهای دیابتی موادی در سرم خون دارند که با انسولین پیوند میدهند. آنها مشاهده کردند که انسولین نشاندار و غیرنشاندار با این ماده پیوند دهنده رقابت کرده و این مقدار انسولین غیرنشاندار موجود ، مقادیر انسولین نشاندار را که پیوند داده متأثر میکند.
آنها در این مطالعه توانایی روش ، جهت ارزیابی انسولین را دریافتند. RIA از آن زمان تاکنون پیشرفت های گستردهای را در روش های پزشکی با کاربردهای وسیع برای اندازه گیری مقادیر بسیار کم بسیاری از بیومولکول های مهم نموده است. کاربردهای درمانی تشعشع کاربردهای درمانی تشعشع و رادیو داروها نسبت به کاربردهای تشخیص محدودتر هستند. زمانی که تشعشع برای درمان بکار میرود ، مقصود نابود نمودن یک قسمت خاص از نسوج مریض با تشعشع است. چشمه تشعشع میتواند داخلی و خارجی باشد. چشمههای مورد استفاده در درمان چشمههای خارجی تشعشع در حال حاضر اساساً در شکل باریکههای الکترونی یا اشعه ایکس است.
بسیاری از دستگاه ها میتوانند برای تولید این تشعشعات بکار روند ولی شتابدهنده های خطی کوچک بیشترین کاربرد را دارند. الکترون های با انرژی های 4 تا 15 میلیون الکترون ولت برای درمان سرطان هایی که نزدیک سطح بدن هستند ، مانند سرطان های پوست ، سینه ، سر و گردن بکار میروند. زمانی که نفوذ بیشتری از تشعشع لازم باشد ، اشعه گاما از یک چشمه بسته رادیو نوکلید مورد استفاده قرار میگیرد. 60Co بطور گستردهای برای این منظور بکار رفته است ولی در حال حاضر 137Cs ترجیح داده میشود.
علاوه بر تشعشع خارجی یک عضو ممکن است ، یک سوزن یا دانه رادیواکتیو را در داخل بدن مریض کاشت و لذا تنها مقاطع خاصی را که باید نابود شوند ، پرتودهی نمود. در این رابطه کاشت های 198Au و 125I متداول است.
تصویربرداری در پرتوپزشکی؛
تصویربرداری در پرتوپزشکی مشکل تصویربرداری از بدن انسان این است که ماده ای کدر و غیر شفاف است ، نگاه کردن درون بدن انسان نیز بطور کلی دردناک است. در گذشته روش معمول دیدن درون بدن انسان جراحی بود! اما امروزه با استفاده از انبوهی از روش های جدید دیگر نیازی به این روش های وحشتناک نیست.
تصویربرداری اشعه X ، MRI ، تصویربرداری CAT و مافوق صوت برخی از این تکنیک ها هستند. هر کدام از این تکنیک ها مزایا و معایبی دارند که باعث می شود برای شرایط مختلف و اعضای مختلف بدن مفید باشند.
تکنیک های تصویربرداری پزشکی هسته ای روش های جدیدی را برای نگاه کردن به درون بدن انسان برای پزشکان فراهم می کند. این تکنیک ها ترکیبی از استفاده از کامپیوتر ، حسگرها و مواد رادیواکتیو است. این روش ها عبارتند از:
• توموگرافی با استفاده از تابش پوزیترون (PET)
• اسپکت SPECT
• تصویر برداری قلبی – عروقی
• اسکن استخوان
هر کدام از این روش ها ، از یکی از خصوصیات عناصر رادیواکتیو برای تولید یک تصویر استفاده می کنند.
تصویر برداری در پزشکی هسته ای برای شناسایی موارد زیر بسیار مفید است:
• تومورها
• آنوریسم Aneurysms
• نارسایی سلول های خونی و اختلال در عملکرد دستگاه های بدن مثل غده تیروئید و ریه
استفاده از هر کدام ازاین روش های خاص یا مجموعه ای از آنها بستگی به علائم بیمار و نوع بیماری دارد.
پرتوپزشکی و درمان بیماری ها
پرتوپزشکی از صرف هزینه های سنگین درمان جلوگیری می کند. هم اکنون اغلب مواد اولیه مربوط به تهیه تجهیزات مربوط به پرتوپزشکی وارد کشور می شود ، در صورتی که اگر مواد اولیه هسته ای در مرکز انرژی هسته ای و یا مرکز تحقیقاتی وابسته به دانشگاه ها تولید شود ، می توان از مشکلات اقتصادی بخش درمان جلوگیری کرد. پرتوپزشکی در ایران ریشه قدیمی دارد چون سال های زیادی است که در ایران با مواردی نظیر اسکن و رادیوتراپی برای درمان بیماران سرطان از آن استفاده می شود.
متأسفانه چون تکنیک ها و وسایل موجود در این زمینه قدیمی هستند ، ایران در مقایسه با کشورهای پیشرفته به لحاظ پزشکی هسته ای فاصله دارد. هم اکنون تعداد دستگاه ها و تجهیزات پزشکی در این زمینه در کشور بسیار اندک است ؛ به گونه ای که فقط در تهران و چند شهر دیگر این تجهیزات وجود دارد و این برای بیماران مشکل ایجاد کرده است ، چون باید از نقاط مختلف کشور برای درمان به این چند شهر خاص سفر کنند.
پرتوپزشکی در ایران از جایگاه مطلوبی برخوردار است و فقط در صورتی که وسایل جدید در کشور فراهم شود ، به گونه ای که برخی از مواد که امکان تولید از طریق هسته ای وجود دارد ساخته شود ، می توان این زمینه به پیشرفت های مطلوبی رسید. به طور حتم وسایل جدید مربوط پرتوپزشکی در دنیا وجود دارد اما علاوه بر اینکه تهیه آنها هزینه زیادی دربر دارد ، طول عمر این وسایل نیز بسیار کم است.
